Hàng loạt giải pháp trợ lý kỹ thuật số tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) lần lượt xuất hiện từ các tập đoàn công nghệ lớn: Meta giới thiệu Muse, Google nâng cấp Gemini, trong khi OpenAI liên tục cải tiến hệ sinh thái của mình. Những công cụ này được định vị như cánh tay đắc lực, nhận nhiệm vụ tối ưu hóa quy trình, xử lý công việc tẻ nhạt và giải phóng thời gian cho con người. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi đó là một tiến trình mà nhiều nhà nghiên cứu cảnh báo có thể đẩy nhân loại vào nguy cơ sinh tồn nghiêm trọng.
Kịch bản thoái trào vị thế con người (Gradual Disempowerment)
Trong một công trình nghiên cứu công bố vào đầu năm 2025, thuật ngữ thoái trào vị thế dần dần (gradual disempowerment) đã được đưa ra để mô tả quá trình AI từng bước thay thế lực lượng lao động, nắm quyền định đoạt trong các vấn đề xã hội trọng yếu, đồng thời làm xói mòn khả năng sáng tạo và năng lực nhận thức của con người. Khi các tác vụ phức tạp được chuyển giao hoàn toàn cho máy móc, con người đối mặt với nguy cơ biến thành những cá thể phê duyệt thụ động, mất dần khả năng tư duy phản biện (critical thinking).
Jay Chooi, nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành của Robocurve – đơn vị chuyên giám sát năng lực robot tích hợp AI – xếp kịch bản này lên vị trí ưu tiên hàng đầu, ngang hàng với các hiểm họa từ vũ khí sinh học hay tấn công mạng quy mô lớn. Theo Chooi, đây là một vấn đề mang tầm vóc văn minh, đòi hỏi sự vào cuộc của toàn bộ cấu trúc xã hội để tìm kiếm giải pháp.
Quy luật kinh tế thị trường thúc đẩy sự thay thế
Động lực cốt lõi của kịch bản này nằm ở tốc độ mở rộng năng lực của các mô hình AI. Kể từ cuối năm 2022, AI không chỉ giải quyết các bài toán khoa học chuyên sâu, lập trình phần mềm và sáng tác nội dung, mà lĩnh vực robot học (robotics) cũng đang tiến nhanh đến ngưỡng vượt qua con người trong các công việc thể chất, từ sản xuất công nghiệp nặng đến lắp ráp chi tiết tinh vi.
Trong bối cảnh kinh tế thị trường, doanh nghiệp nào giữ lại lao động con người sẽ chịu chi phí vận hành cao hơn, năng suất thấp hơn và dễ dàng bị đào thải trước các đối thủ ứng dụng tác nhân tự hành (AI agents) và dây chuyền robot hóa hoạt động liên tục không sai sót. Áp lực cạnh tranh buộc các nhà quản lý phải cắt giảm nhân sự để bảo tồn sự tồn tại của doanh nghiệp, vô tình kích hoạt phản ứng dây chuyền trên mọi phân khúc ngành nghề.
Mất kỹ năng thực hành và nguy cơ phụ thuộc tuyệt đối
Khi con người rút khỏi quy trình lao động thực tế, những bí quyết nghề nghiệp và năng lực giải quyết sự cố cũng tiêu biến theo thời gian. Margaret Mitchell, nhà nghiên cứu AI tại Hugging Face, nhấn mạnh rủi ro to lớn khi con người không còn giữ vai trò giám sát chủ động (keeping humans in the loop): “Khi một kỹ năng không còn được con người rèn luyện, họ sẽ mất khả năng thực hiện nó và trở nên hoàn toàn lệ thuộc. Nếu sự cố xảy ra, sẽ không còn ai đủ chuyên môn để khắc phục ngoài việc trông chờ chính hệ thống máy móc tự sửa lỗi.”
Tình trạng này không chỉ giới hạn trong lĩnh vực kinh tế mà còn mở rộng sang quân sự và an ninh quốc gia. Jan Kulveit, đồng tác giả bài nghiên cứu và là người đồng sáng lập ACS Research Group, chỉ ra rằng việc áp dụng AI trong tác chiến sẽ tạo áp lực buộc các bên đối lập phải giao quyền quyết định cho thuật toán nhằm tối ưu tốc độ phản ứng. Khi nhà nước không còn phụ thuộc vào công dân để đóng thuế hay thực hiện nghĩa vụ quân sự do máy móc đã đảm nhiệm tối ưu hơn, cấu trúc xã hội truyền thống sẽ đứng trước nguy cơ tái định hình sâu sắc.
Nguồn: CBS News
Hỗ trợ tư vấn, đào tạo và chuyển giao giải pháp AI cho cá nhân, doanh nghiệp và tổ chức.
Liên hệ qua Zalo
